مقدمه

عبارت تفکر انتقادی به این مهارت اشاره دارد که شخص بتواند اطلاعات را به شکلی عینی و بی‌طرفانه تحلیل کرده و سپس دست به قضاوتی معقولانه بزند. این فرایند شامل ارزش‌سنجی منابع اطلاعاتی مانند داده‌ها و حقایق، پدیده‌های قابل رصد و یافته‌های پژوهشی می‌شود. متفکران انتقادی خوب می‌توانند ارتباطی منطقی میان اجزای مختلف اطلاعات برقرار کنند و همچنین با استفاده از انواع تفکر مانند تفکر تحلیلی به نتیجه‌گیری‌های عقلانی برسند و سپس تشخیص دهند که کدام بخش‌ها در فرایند حل مسئله یا تصمیم‌گیری کارآمد هستند و کدام بخش‌ها باید کنار گذاشته شوند. این روزها تفکر انتقادی چه در زندگی شخصی و چه در زندگی حرفه‌ای اهمیت فراوانی پیدا کرده و برای مثال همه ما به توانایی شناسایی اخبار دروغین از اخبار حقیقی نیاز داریم.

اما تفکر انتقادی چیست و دقیقا چه اهمیتی دارد؟

در این فرایند، شخص باید سیستم تفکری بازتاب‌گر و مستقل را به کار بگیرد. بدین ترتیب، کسی که از مهارت تفکر انتقادی برخوردار باشد می‌تواند کارهای زیر را به انجام برساند:

• درک ارتباطات منطقی میان ایده‌های گوناگون
• شناسایی، ساخت و ارزش‌سنجی مباحثات
• شناسایی تناقض‌ها و اشتباهات رایج در منطق
• حل مسئله سازمان‌یافته
• شناسایی اهمیت و ارتباط ایده‌ها
• وارسی برهان به کار گرفته شده در باورها و ارزش‌های خود شخص

تفکر انتقادی صرفا به معنای انباشت اطلاعات نیست. کسی که حافظه قدرتمندی دارد و از حقایق زیادی باخبر است را نمی‌توان لزوما یک متفکر انتقادی خوب نیز به حساب آورد. متفکران انتقادی می‌توانند با تکیه بر آنچه می‌دانند، پیامدیابی کنند، از اطلاعات در دسترس خود برای حل مسائل بهره بگیرند و به دنبال منابع موثق اطلاعاتی می‌گردند تا آگاهی بیشتری نسبت به موضوعات مختلف به دست آورند.

از طرف دیگر، تفکر انتقادی را نباید با تمایل مداوم به بحث کردن یا انتقاد کردن از افراد دیگر اشتباه گرفت. اگرچه مهارت‌های تفکر انتقادی در پرده‌برداری از مغلطه‌ها و منطق‌های اشتباه کارآمد هستند، اما تفکر انتقادی می‌تواند در عین حال به معنای استدلال مشارکتی و رسیدگی به امور سازنده نیز باشد. تفکر انتقادی به ما در کسب دانش یاری می‌رساند، باعث بهبود نظریه‌هایمان می‌شود و بحث‌ها را تقویت می‌کند. از سوی دیگر می‌توانیم از این شیوه تفکر برای بهبود فرایندهای کاری و نهادهای اجتماعی هم استفاده کنیم.

برخی از مردم باور دارند تفکر انتقادی باعث نابودی خلاقیت می‌شود، چرا که برای دستیابی به آن باید مجموعه‌ای از قواعد و قوانین منطقی و خردمندانه را دنبال کنید و خلاقیت از طرف دیگر در صدد شکستن این قوانین برمی‌آید. اما این شائبه‌ای عمومی است. تفکر انتقادی را می‌توان به نوعی همتای «تفکر خارج از چارچوب» به حساب آورد که توافقات عمومی را به چالش کشیده و به دنبال رویکردهای کمتر محبوب می‌رود. در واقع حتی می‌توان گفت که تفکر انتقادی عنصری مهم در خلاقیت به حساب می‌آید، زیرا برای ارزش‌سنجی و بهبود ایده‌های خلاقانه خود به آن نیاز داریم.

تفکر انتقادی مهارتی‌ست که در تمام حوزه‌ها کاربرد دارد

به هنگام انجام هر کاری به دردمان می‌خورد. اگر در حوزه‌های آموزش، پژوهش، امور مالی، مدیریت یا مشاغل قانونی فعالیت کنید، بدیهی است که آشنایی با تفکر انتقادی شکلی بسیار مهم به خود می‌گیرد. اما تفکر انتقادی را نمی‌توان محدود به سوژه‌ها یا حوزه‌های خاصی به حساب آورد. این توانایی که به خوبی فکر کنید و قادر به حل مسائل به شکلی سازمان‌یافته باشید، در هر نقطه‌ای از مسیر شغلی یا زندگی شخصی به کارتان خواهد آمد.

تفکر انتقادی مهارت‌های زبان و ارائه را بهبود می‌بخشد

وقتی بتوانیم به شکلی واضح و سازمان‌یافته تفکر کنیمِ، به شکلی بهتر نیز قادر به ابراز کردن خودمان و ایده‌هایمان خواهیم بود. در مسیر یادگیری نحوه تحلیل ساختار منطقی متون، تفکر انتقادی می‌تواند به بهبود مهارت‌های درک مطلب نیز منجر شود.

تفکر انتقادی باعث افزایش خلاقیت می‌شود

برای اینکه بتوان راهکاری خلاقانه برای یک مشکل یافت به چیزی بیشتر از ایده‌های جدید صرف نیاز دارید. ایده‌های جدید شما باید در عین حال کارآمد و مرتبط با مشکلی که پیش روی خود دارید نیز باشد. تفکر انتقادی نقش بنیادین در ارزش‌سنجی ایده‌های جدید، انتخاب بهترین ایده‌ها و سپس بهینه‌سازی هرچه بیشتر آن‌ها ایفا می‌کند.

تفکر انتقادی برای خودشناسی ضروری است

برای اینکه بتوان زندگی معناداری تجربه کرد و به آن نظم و ساختار بخشید، لازم است به صورت مداوم راجع به خود و همینطور ارزش‌ها و تصمیمات‌مان تعمق کنیم. تفکر انتقادی ابزارهای لازم برای پشت سر گذاشتن این فرایند خودشناسی را به شما خواهد داد.

تفکر انتقادی بنیان علم و دموکراسی است